De Nederlandse identiteit: het historiografisch debat ontleed

Abstract

Waar in het verleden ligt de oorsprong van de Nederlandse identiteit? Wat heeft haar creatie teweeggebracht? Onder druk van globalisering, de rol van de Europese unie en de komst van migranten wordt er steeds vaker gegrepen naar het begrip van de ‘Nederlandse identiteit’, maar wat is een nationale identiteit eigenlijk? De Iers-Montenegrijnse historicus en socioloog Sinisa Malesevic heeft getracht de beginselen van het nationale identiteitsconcept in te kaderen en kwam tot de conclusie dat de (door)ontwikkeling van nationale identiteiten berust op een aantal ideologische en organisatorische processen die door sociale organisaties en bewegingen geïnitieerd en in stand gehouden worden. Deze processen beschouwen de natie en haar identiteit echter als een modern fenomeen en product van menselijke wil, terwijl tal van historici bewijs aandragen die het bestaan van nationale sentimenten en identiteiten in vroegmoderne tijden aantonen.

Wanneer we deze de oorsprong van de Nederlandse identiteit vanuit deze verschillende invalshoeken bestuderen, dan lijken beide benaderingen steek te houden. Er zijn verschillende mechanismes die nationale identiteitsformatie faciliteren, al is voor Nederland de gezamenlijke strijd tegen een gedeelde vijand zonder twijfel de grootste aanjager van saamhorigheidsgevoelens geweest. Dit mechanisme heeft zowel in vroegmoderne tijden – gedurende de onafhankelijkheidsoorlog tegen de Spanjaarden – als in moderne tijden – tegen de Franse ‘bevrijders’ die zich steeds meer als onderdrukkers begonnen te dragen – in grote mate bijgedragen aan de Nederlandse identiteitsformatie. Daarnaast vergroot het de invloed van bepaalde andere mechanismes waardoor de gezamenlijke strijd tegen een gedeelde tegenstander op zowel directe als indirecte wijze heeft bijgedragen aan Nederlandse identiteitsformatie.